B. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA OBIEKTÓW

- badania autora konserwacji in situ

4. BUDOWA TECHNOLOGICZNA OBIEKTÓW PRZED I PO KONSERWACJI

A. STRATYGRAFIA

Wszystkie elementy nagrobka – kamień naturalny - marmur, (łączenie - zaprawa wapienna, cementowa, elementy metalowe). Płyty nakrywająca, położone bezpośrednio na wymurowanej podstawie, która stanowi sklepienie ścian piwnicy grobowej (częściowo zasypana humusem). Brak izolacji poziomych i pionowych. Patyna o charakterze chemicznym (wapienno - gipsowa), nawarstwienia zbite jasne i ciemne – zanieczyszczone pyłami, nawarstwienia luźne, pudrujące się. Nawarstwienia o charakterze biologicznym (mchy, porosty, grzyby) powierzchniowe. Nawarstwienia o charaterze chemicznym - węglanowe, siarczanowe. Żelazne elementy pokryte grubą warstwą korozji, wielowarstwowo wpierw minia, a następnie różne farby olejne-ostatnia biała. Liternictwo wypełnione ołowiem, na którym nalot tlenkowy ( chlorkowy? ).

B. TECHNIKA WYKONANIA

Konserwowany pomnik nagrobny Michała Wiszniewskiego składa się z dwóch kaminnych elementów: stela i płyta nakrywająca, oraz z metalowej balustradki stojącej na płycie nakrywająceej. Płyta nakrywającca została zamontowana, bez izolacji, na sklepieniu piwnicy. Natomiast stela była pierwotnie zawieszona, na przylegającej do nagrobka, u wezgłowia, ścianie, przy pomocy metalowych zaczepów. Płyta nakrywająca i stela – to cięte piłami, płyty z dużych bloków marmuru - carrary. Widoczna powierzchnia wszystkich kamieni, została opracowana bardzo dokładnie na gładko (nie widać nigdzie śladów dekoracji powierzchniowych). Niewidoczne, odwrocie steli posiada ślady po cięciu ściany. Piwnica grobowa jest wielkości pola grobowego. Zwieńczona jest sklepieniem kolebkowym. Wejście na pochówek zostało wykonane z przodu, poniżej poziomu gruntu. Otwor zamknięty jest kamienną płytą. Sciany i sklepienie piwnicy zostały wymurowane z ceramicznego oraz kamiennego wypełniacza, cegły pełnej i dziurawki oraz zaprawy wapiennej, Wykończone wewnątrz wapiennym tynkiem.

Inskrypcje na płytach marmurowych były wykute ręcznie za pomoca dłut płaskich. Liternictwo dwuelementowe z szeryfami, oraz jednoelementowe na steli. Najprawdopodobniej nie były oryginalnie kolorowane, natomiast zastosowano technikę wypełnienia liter ołowiem w przypadku inskrypcji na steli. Dekoracyjna barierka wykonana jest są z kutego żelaza. Poszczególne elementy łączone są ze sobą śrubami bądź nitami.

C. IDENTYFIKACJA MATERIAŁÓW

pierwotne:

- marmur, biały z szarym użyleniem - carrara - płyta nakrywająca, stela,

- zaprawa wapienna - tynk w piwnicy grobowej, wypełnienie spoin pomiędzy nagrobkami, połączenie pomiędzy stelą, a ściana kościoła,

- kamienie wapienne?, elementy ceramiczne - ściany i sklepienie piwnicy,

- elementy żelazne - dekoracyjne ogrodzenie, elementy konstrukcyjne łaczące stele z kamiennym murem,

- ołów - wypełnienie liternictwa na steli, wtórne:

przed konserwacją:

- zaprawa cementowa - wypełnienie spoin, połączenie pomiędzy stelą, a ściana kościoła,

- czarna farba (olejna?) - uczytelnienie inskrypcji,

- biała farba (olejna?) - wykończenie balustrady.

w trakcie konserwacji:

- zaprawa mineralna, o spoiwie cementowym z kwarcowym i marmurowym wypełniaczem, barwioną w masie suchymi pigmentami, z dodatkiem plastyfikatora akrylowego Hafftfest, firmy Remmers, Niemcy,

- żywica epeksydowa Akepox 5010, firma Akemi, Niemcy,

- środek biobójczy - Alkutex Grunbelag, firmy Remmers, Niemcy,

- podchloryn wapniowy, roztwór 20% w wodzie,

- środek biobójczy – Imprägnierung BFA, firmy Remmers, Niemcy,

- preparat do hydrofobizacji Funcosil WS firmy Remmers, Niemcy,

- srebrzysto-szara farba Metallic 815, firny RoyalTalens, Holandia (uczytelnienie inskrypcji),

- farba podkładowa Minium gris, firmy Julien, Francja,

- farba zabezpieczająco-dekoracyjna, grafitowa, na bazie żywicy alkidowej, firmy Edi Schmied, Niemcy,

- pręty ze stali nierdzewnej

5. OPIS WARUNKÓW PRZECHOWYWANIA OBIEKTU PRZED KONSERWACJĄ

Nagrobek ustawiony jest wezgłowiem od strony zachodniej. Nagrobek jest "przylepiony" do muru kościelnego. Na cmentarzu w chwili obecnej występuje drobna roślinność. Restaurowany nagrobek przez ponad 150 lat eksponowany były w warunkach zewnętrznych, w związku z tym były stale narażone na działanie szeregu czynników takich jak: wody opadowe i związana z tym wilgotność względna, mgły, wody gruntowe z podsiąkania kapilarnego, wiatry, insolacja, wahania temperatury w cyklu dobowym i rocznym, oraz działanie zanieczyszczeń atmosferycznych, charakterystycznych dla danego terenu. W przypadku miejscowości Nicea znajdującej się w rejonie morsko - górzystym mamy w niewielkim stopniu zanieczyszczenia związane z transportem samochodowym oraz pochodzące z innych procesów spalania. Natomiast bliskość morza śródziemnego powoduje specyficzny klimat, który charakteryzuje się małymi wahaniami temperatur w ciągu roku. Bardzo rzadko występują temperatury poniżej zera, a opady są niewielkie. Istotne znaczenie może mieć wpływ zasolenia wody morskiej, która w postaci drobnych kropel dociera wraz z morską bryzą na cmentarz.

6. STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ OBIEKTÓW

Nagrobek jest w złym stanie zachowania. Marmurowa stela odpadła od ściany i tylko dzięki barierce nie spadła całkowicie i nie połamała się jak to miało miejsce z sąsiednim nagrobkiem. Jednocześnie nastąpiło uszkodzenie dolnego narożnika steli. Stela jest wygięta, z powodu zmian krystalicznych w marmurze, jakie nastąpiły pod wpływem silnego nasłonecznienia. Kolejnym największym uszkodzeniem jest połamany w kilku miejscach przód steli. Uszkodzenie to nastąpiło prawdopodobnie w trakcie jednego z pochówków. Dodatkowo, z powodu podniesienia się poziomu gruntu wokół nagrobka, cały przód został przysypany przez humus i żwir, spowodowało to częste zawilgocenie i powstanie przebarwień kamienia. Nieumiejętne klejenie szarym cementem wprowadziło dodatkowe uszkodzenia (zasolenie, przebarwienia, oszczypania). W marmurowych płytach występują poza tym następujące zniszczenia: pęknięcia, odłamania, ubytki warstwy powierzchniowej, wyługowania, nawarstwienia biologiczne, nawarstwienia chemiczne, Powierzchnia kamieni mocno zwietrzała na skutek wpływu czynników atmosferycznych. Płyta nakrywająca posiada rdzawe plamy w miejscach kontaktu z korodującym metalem. Metal barierki jest mocno skorodowany i na powierzchni są liczne wżery. Jest to spowodowane długotrwałym nie zabezpieczaniem powierzchni żelaza przed wpływem czynników atmosferycznych. Całość pokryta jest wtórnymi nawarstwieniami biologicznymi i chemicznymi tzw. "fałszywa patyna" pochodzenia miejskiego. Liternictwo na płycie nakrywającej w pewnym stopniu nieczytelne.

7. PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH

A. WNIOSKI I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

Obiekt ten jest wyjątkowy - ma wartość historyczną, związaną z XIX wieczną historią Polski i wartość symboliczną i emocjonalną. Stanowi trwały ślad obecności i działalności wybitnej osoby Michała Wiszniewskiego. Nicea była częstym miejscem odwiedzin przez Polaków. Przyjazna klimat i liczne atrakcje do dzisiaj przyciągają wielu. Nieremontowany od wielu lat i dodatkowo zniszczony w ostatnich latach pomnik wymaga pilnej interwencji konserwatorskiej. Prace mają głównie na celu uratowanie nagrobka przed dalszymi zniszczeniami - upadek steli opartej o barierkę.

Konserwacja powinna być przeprowadzona z użyciem materiałów i surowców zbliżonych właściwościami do pierwotnych. Należy wykonać dokumentacje fotograficzną stanu zachowania. Konieczna jest kontrola stabilności budowli oraz w miarę możliwości kontrola i wykonanie izolacji. Popękane elementy muszą być wzmocnione i posklejane na nowo. Wzmocniona konstrukcyjnie stela powinna wrócić na swoje pierwotne miejsce.

Ubytki powierzchniowe kamienia, oraz szczeliny pęknięć, najlepiej uzupełnić z użyciem zapraw mineralnych. Konieczne jest oczyszczenie z nawarstwień biologicznych (powinny zostać użyte środki niszczące roślinny chlorofil oraz zarodniki grzybni), oraz innych nawarstwień o charakterze wtórnym – pochodzenia chemicznego (ciemne nawarstwienia i naskorupienia) metodami mechanicznymi i chemicznymi oraz wygładzenie zdezintegrowanej powierzchni kamiennych elementów nagrobka. Z metalowej barierki powinny zostać usunięte produkty korozji oraz resztki farb. Prace powinny być zakończone konserwacją zabezpieczająca pomniki przed niszczącym działaniem czynników atmosferycznych, a bogate inskrypcje wymagają uczytelnienia. Należy wykonać dokumentacje fotograficzną obiektu po konserwacji i sporządzić opisową dokumentacje konserwatorską.

B. PROPONOWANE POSTĘPOWANIE KONSERWATORSKIE

1. Wykonanie dokumentacji stanu zachowania, fotograficznej, opisowej. Kontynuacja prac dokumentacyjnych do momentu zakończenia konserwacji obiektu.

2. Demontaż steli, żelaznego ogrodzenia, obramowania, a następnie zabezpieczenie ich na czas prac przy płycie nakrywającej.

3. Odkopanie częściowe płyty nakrywającej z pokrywających ją humusu i żwiru, oraz wykonanie w zależności od potrzeb wzmocnienia i stabilizacji fundamentu ( gruntu pod płytą ). Usunięcie cementowej zaprawy ze steli.

4. Dezynfekcja marmurowych płyt środkami biobójczymi. (Alkutex Grunbelag, oraz Adolit M flüssig firmy Remmers, Niemcy).

5. Usunięcie wtórnych nawarstwień biologicznych metodami mechanicznymi, (szczotki, woda pod ciśnieniem) i chemicznymi (20% wodny roztwor podchlorynu wapniowego).

6. Usunięcie wtórnego wypełnienia inskrypcji na steli.

7. Usunięcie ciemnych nawarstwień chemicznych z kamiena, metodami mechanicznymi (szlifowanie drobnymi tarczami diamentowymi i papierami ściernymi, metodą ścierno - strumieniową).

8. W razie konieczności kontynuacja usuwania ciemnych nawarstwień chemicznych, metodami chemicznymi, (pasta Monumentic C, roztwory wodorowęglanu amonu i soli sodowej kwasu EDTA ).

9. Miejscowe odsolenie kamieni metodą migracji soli rozpuszczalnych w wodzie do rozszerzonego środowiska z zastosowaniem kąpieli w wodzie destylowanej i kompresów z pulpy celulozowej.

10. Wykonanie ramy konstrukcyjnej ze stali nierdzewnej, która będzie stanowiła wzmocnienie marmurowej płyty, oraz element łączący stele ze ścianą kaplicy.

11. Podklejenie steli od strony odwrocia, siatką z włókna szklanego przy użyciu żywicy epoksydowej Akepox 5010, firmy Akemi, Niemcy.

12. Połączenie płyty marmurowej z metalową kratownicą za pomocą krótkich kawałków gwintowanego pręta, które będą wklejone w marmurową płytę przy użyciu żywicy epoksydowej Akepox 5010, firmy Akemi, Niemcy. Płytą będzie w ten sposób przykręcona do metalowej konstrukcji z mozliwością łatwego demontażu.

13. Zawieszenie steli na, przylegającej do nagrobka, ścianie kaplicy w pierwotny m miejscu montażu, przy użyciu kołków rozporowych.

14. Uzupełnienie drobnych ubytków w płycie nakrywającej przy użyciu żywicy poliestrowej Marmorkitt 1000, Akemi, Niemcy z wypełniaczem z mączki marmurowej i mączki szklanej.

15. W razie konieczności, gdy napisy na steli będą mało widoczne uczytelnienie

liternictwa na steli i płycie nakrywającej (np. srebrzysto-szara farba Metallic 815, firmy

RoyalTalens, Holandia).

16. Wykonanie pełnej restauracji i konserwacji zachowanych elementów żelaznego ogrodzenia. Oczyszczenie powierzchni poprzez usunięcie łuszczących się farb olejnych oraz produktów korozji metodami mechanicznymi (metodą ścierno - strumieniową z odpowiednio dobranym ścierniwem i ciśnieniem, szczotki druciane )

17. Stabilizacja chemiczna powierzchni metalu z użyciem inhibitorów korozji, (roztwór taniny )

18. Wstępne zabezpieczenie powierzchni ogrodzenia dwoma warstwami farby podkładowej

( farba podkładowa, firmy Edi Schmied, Niemcy ).

19. Zabezpieczenie powierzchni metalu dekoracyjną powłoką ( farba zabezpieczająco- dekoracyjna, grafitowa, na bazie żywicy alkidowej, firmy Edi Schmied, Niemcy ).

20. Wstępna impregnacja elementów marmurowych pomnika biocydami (BFA, firmy

Remmers, Niemcy, Lichenicida, firma Bresciani, Włochy).

21. Zabezpieczenie elementów marmurowych pomnika, woskiem mikrokrystalicznym Cosmoloid H80.

22. Ponowny montaż metalowego ogrodzenia z użyciem żywicy epoksydowej ( żywica epoksydowa Akepox 5010, firmy Akemi, Niemcy ).

23. Wykonanie końcowej dokumentacji konserwatorskiej.

8. PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

Przed przystąpieniem do prac wykonano dokumentacje fotograficzną stanu zachowania. Prace rozpoczęto od przesunięcia opierającej się tylko na barierce, steli, a następnie wyciągnięciu metalowego ogrodzenia. Stele ustawiono stabilnie w celu wykonania wzmocnienia konstrukcyjnego na odwrociu. Wykonano je ze siatki z włókna szklanego przyklejonej przy użyciu żywicy epoksydowej (Akepox 5010, firma Akemi, Niemcy ). Nie było możliwości wykonania konstrukcji ze stali nierdzewnej z powodu mocnego wygięcia płyty. Usunięto wtórną, cementową zaprawę, która mocno przylegała do krawędzi steli.

Następnie odkopano z gruzu i humusu płytę nakrywającą u wezgłowia, oraz w jej przedniej najniżej położonej części. Jednocześnie usunięto cementową zaprawę w miejscach łączenia połamanych fragmentów płyty nakrywającej oraz zdemontowano odłamane fragmenty.

Stele oczyszczono z szarych nawarstwień przy pomocy metody ścierno-strumieniowej, stosując drobny piasek kwarcytyczny. W przypadku płyt nakrywającej zastosowano szlifowanie tarczami diamentowymi o drobnej gradacji, w celu usunięcia zwietrzeliny, ciemnych nawarstwień i wyrównania powierzchni. Na koniec zastosowano ok. 20% wodny roztwór podchlorynu wapniowego w celu likwidacji trwałych zaciemnień kamienia. Po zakończeniu oczyszczania kamień wypłukano obficie wodą. Odłamane fragmenty przyklejono przy użyciu żywicy epoksydowej (Akepox 5010, firma Akemi, Niemcy ). Do uzupełnienia drobnych ubytków powierzchniowych oraz wypełnienia szczelin pęknięć i szczelin powstałych po wklejeniu odłamanych elementów, zastosowano zaprawę mineralną, o spoiwie cementowym z kwarcowym i marmurowym wypełniaczem, barwioną w masie suchymi pigmentami.

Wykonano restauracje metalowej barierki. Oczyszczono powierzchnie metalu poprzez usunięcie łuszczących się farb olejnych oraz produktów korozji metodą ścierno - strumieniową z odpowiednio dobranym ścierniwem i ciśnieniem. Po odkurzeniu powierzchni ogrodzenia pomalowano je dwoma warstwami farby podkładowej (farba podkładowa, firmy Edi Schmied, Niemcy). Ostatecznie zabezpieczono powierzchnię metalu dekoracyjną powłoką ( farba zabezpieczająco-dekoracyjna, grafitowa, na bazie żywicy alkidowej, firmy Edi Schmied, Niemcy ).

Przystąpiono do ponownego montażu steli. Wycięto półkoliście tynk, aby stela przylegała jak najbliżej kamienia. Została ona zamontowana na "sucho" do kamiennej ściany. Opiera się ona o płytę nakrywającą, a trzymają ją cztery klamerki ze stali nierdzewnej. Wszystkie elementy kamienne "wytruto" środkiem biobójczym Imprägnierung BFA firmy Remmers, Niemcy. Następnie zahydrofobizowano dwukrotnie poprzez natrysk, powierzchnię, preparatem WS firmy Remmers, Niemcy. Metalowa barierka została postawiona na płycie nakrywającej, bez montażu, zgodnie ze stanem z przed renowacji. Z przeprowadzonych prac sporządzono dokumentacje konserwatorską.

9. ZALECENIA DLA UŻYTKOWNIKA

Niedozwolone jest stawianie zniczy i doniczek z kwiatami na powierzchni kamiennych elementów nagrobków. Wskazane jest okresowe (najlepiej po sezonie zimowym) obmycie nagrobków czystą wodą i usunięcie luźno zalegających liści, brudów, itp. Po okresie ok. 5 – 7 lat wskazana jest powtórna hydrofobizacja powierzchni kamiennych.

· Krótki biogram zmarłego:

· Inwestor:

· Instytucje koordynujące i współpracujące:

pierwotne: